Thừa Kế Theo Di Chúc Là Gì? Điều Kiện, Thủ Tục Mới Nhất

Thừa kế theo di chúc là việc chuyển giao tài sản, quyền và nghĩa vụ của người đã mất cho người còn sống theo đúng ý chí họ để lại trong di chúc hợp pháp — khác với thừa kế theo pháp luật vốn chia theo hàng thừa kế mặc định. Đây là vấn đề nhiều gia đình quan tâm, nhất là khi di sản là nhà đất giá trị lớn, dễ phát sinh tranh chấp. Từ 01/7/2025, nhiều quy định về thừa kế theo di chúc đã thay đổi: công chứng văn bản phân chia di sản theo Luật Công chứng 2024, thẩm quyền xử lý tranh chấp chuyển sang Tòa án nhân dân khu vực, đăng ký khai tử chuyển về UBND cấp xã. Bài viết được Luật sư Trần Hiểu cùng Công ty Luật Nam Sơn cập nhật mới nhất, giúp bạn nắm rõ điều kiện di chúc hợp pháp, thủ tục phân chia di sản, thời hiệu khởi kiện và cách xử lý khi có tranh chấp.

Thừa kế theo di chúc là gì?

Thừa kế theo di chúc là việc dịch chuyển di sản của người đã chết cho người còn sống theo đúng ý chí mà người đó thể hiện trong di chúc hợp pháp trước khi qua đời, theo Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015.

Nói cách khác, thay vì để tài sản được chia theo hàng thừa kế mặc định của pháp luật, người lập di chúc có quyền tự quyết định ai được hưởng phần di sản nào, tỷ lệ bao nhiêu — miễn là di chúc đáp ứng đầy đủ điều kiện về hình thức và nội dung. Di sản ở đây bao gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người đó trong khối tài sản chung với người khác, ví dụ tài sản chung vợ chồng hoặc tài sản chung với anh chị em trong gia đình.

Hình thức này thường được lựa chọn khi người để lại tài sản muốn chia không đồng đều giữa các con, muốn dành tài sản cho người ngoài hàng thừa kế theo pháp luật (con dâu, con rể, bạn bè, tổ chức từ thiện…), hoặc đơn giản là muốn chủ động, hạn chế tranh chấp cho người thân sau này.

Ai có quyền lập di chúc để thừa kế?

Theo Điều 625 Bộ luật Dân sự 2015, người đã thành niên (từ đủ 18 tuổi trở lên) có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình, với điều kiện minh mẫn, sáng suốt khi lập di chúc và không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.

Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi cũng được quyền lập di chúc, nhưng phải đáp ứng thêm điều kiện: di chúc phải lập thành văn bản (không được lập di chúc miệng) và phải được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc.

Người bị hạn chế hoặc mất năng lực hành vi dân sự, người khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi tại thời điểm lập di chúc sẽ không đáp ứng điều kiện “minh mẫn, sáng suốt” và di chúc có nguy cơ bị tuyên vô hiệu nếu xảy ra tranh chấp — đây cũng là lý do nên công chứng hoặc chứng thực di chúc để tăng giá trị chứng cứ, tránh bị phản đối sau này.

Di chúc cần đáp ứng điều kiện gì về hình thức để hợp pháp?

Theo Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc chỉ được coi là hợp pháp khi: người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong lúc lập di chúc; không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép; nội dung di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; và hình thức di chúc không trái quy định của luật.

Về hình thức, di chúc có thể được lập bằng văn bản hoặc bằng miệng trong trường hợp đặc biệt, theo Điều 627 Bộ luật Dân sự 2015.

Di chúc miệng khi nào được công nhận hợp pháp?

Di chúc miệng chỉ hợp pháp khi người lập di chúc không thể lập di chúc bằng văn bản do tính mạng bị đe dọa nghiêm trọng (bệnh nặng nguy kịch, tai nạn…), theo Điều 629 Bộ luật Dân sự 2015.

Để có giá trị pháp lý, di chúc miệng phải đáp ứng đủ các điều kiện sau:

• Người lập di chúc thể hiện ý chí cuối cùng trước ít nhất 02 người làm chứng;
• Ngay sau đó, người làm chứng ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ vào văn bản ghi chép;
• Trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày người lập di chúc thể hiện ý chí cuối cùng, di chúc phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký, điểm chỉ của người làm chứng.

Đặc biệt lưu ý: nếu sau 03 tháng kể từ thời điểm lập di chúc miệng mà người lập di chúc vẫn còn sống, minh mẫn, sáng suốt thì di chúc miệng đương nhiên bị hủy bỏ — lúc này cần lập lại di chúc bằng văn bản nếu muốn tiếp tục định đoạt tài sản theo ý chí đó.

Di chúc bằng văn bản gồm những loại nào?

Bộ luật Dân sự 2015 ghi nhận 04 loại di chúc bằng văn bản tại Điều 628, khác nhau ở việc có người làm chứng, công chứng hay chứng thực hay không:

Trong 04 loại trên, di chúc có công chứng hoặc chứng thực thường được đánh giá có giá trị chứng cứ cao nhất, giúp hạn chế rủi ro bị phản đối hoặc tuyên vô hiệu khi phát sinh tranh chấp giữa những người thừa kế.

Nội dung di chúc cần đáp ứng điều kiện gì để có hiệu lực?

Theo Điều 631 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc hợp lệ về nội dung phải thể hiện rõ: ngày, tháng, năm lập di chúc; họ tên và nơi cư trú của người lập di chúc; họ tên người, cơ quan, tổ chức được hưởng di sản; di sản để lại và nơi có di sản.

Di chúc không được viết tắt hoặc viết bằng ký hiệu; nếu gồm nhiều trang thì mỗi trang phải được đánh số thứ tự và có chữ ký hoặc điểm chỉ của người lập di chúc. Trường hợp di chúc có tẩy xóa, sửa chữa, người lập di chúc hoặc người làm chứng phải ký tên bên cạnh chỗ tẩy xóa, sửa chữa đó để xác nhận.

Với di chúc có người làm chứng, người làm chứng phải đáp ứng điều kiện tại Điều 632: đủ 18 tuổi trở lên, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, không phải là người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc, và không có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung di chúc. Tương tự, Điều 637 quy định những người không được công chứng, chứng thực di chúc, gồm: người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc; người có cha, mẹ, vợ, chồng, con là người thừa kế theo di chúc; người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung di chúc.

Trên thực tế, đây là nhóm điều kiện dễ bị bỏ sót nhất — một di chúc thiếu ngày tháng, thiếu chữ ký từng trang, hoặc chọn sai người làm chứng đều có thể khiến di chúc bị tuyên vô hiệu một phần hoặc toàn bộ khi xảy ra tranh chấp.

Di chúc có hiệu lực từ khi nào và ai được hưởng thừa kế theo di chúc?

Di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế, tức là thời điểm người lập di chúc qua đời, theo Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015. Di chúc có thể không có hiệu lực toàn bộ hoặc một phần trong một số trường hợp — ví dụ người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc, hoặc di sản để lại cho người thừa kế không còn vào thời điểm mở thừa kế.

Đáng chú ý, ngay cả khi di chúc hợp pháp và có hiệu lực, pháp luật vẫn bảo vệ quyền lợi tối thiểu của một số người thân dù họ không được nêu tên trong di chúc hoặc chỉ được hưởng phần ít hơn quy định. Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, những người sau vẫn được hưởng phần di sản bằng 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật:

• Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng của người để lại di sản;
• Con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động.

Quy định này áp dụng bất kể nội dung di chúc quy định thế nào, trừ trường hợp những người này từ chối nhận di sản hoặc không có quyền hưởng di sản theo quy định pháp luật.

Ví dụ minh họa (đã đơn giản hóa để dễ hình dung): ông A qua đời, để lại di sản trị giá 3 tỷ đồng, có vợ và 2 người con đã thành niên. Nếu chia theo pháp luật, mỗi người được hưởng 1 tỷ đồng. Giả sử ông A lập di chúc để lại toàn bộ tài sản cho người con lớn, thì người vợ vẫn đương nhiên được hưởng tối thiểu 2/3 x 1 tỷ đồng ≈ 667 triệu đồng theo Điều 644, bất kể di chúc không nhắc đến bà. Số liệu thực tế còn phụ thuộc vào cách xác định di sản và số người thừa kế cụ thể trong từng vụ việc.

Thừa kế theo di chúc khác thừa kế theo pháp luật ở điểm nào?

Thừa kế theo di chúc căn cứ vào ý chí của người để lại di sản thể hiện trong di chúc hợp pháp, còn thừa kế theo pháp luật căn cứ vào hàng thừa kế do pháp luật quy định, chỉ áp dụng khi không có di chúc, di chúc không hợp pháp hoặc thuộc các trường hợp luật định.

Trên thực tế, hai hình thức này không loại trừ nhau: nếu di chúc chỉ định đoạt một phần di sản, phần còn lại vẫn được chia theo pháp luật cho những người thuộc hàng thừa kế.

Thủ tục phân chia di sản thừa kế theo di chúc gồm những bước nào?

Từ ngày 01/7/2025, thủ tục phân chia di sản thừa kế theo di chúc được thực hiện thông qua văn bản phân chia di sản — một loại văn bản công chứng duy nhất theo Điều 59 Luật Công chứng 2024, thay cho hai loại văn bản khai nhận di sản và văn bản thỏa thuận phân chia di sản trước đây.

Về cơ bản, thủ tục gồm các bước sau:

1. Chuẩn bị hồ sơ, gồm: di chúc hợp pháp (bản chính); giấy chứng tử của người để lại di sản; CCCD/hộ chiếu của người thừa kế; giấy tờ chứng minh quan hệ nhân thân (nếu cần); giấy tờ chứng minh quyền sở hữu, sử dụng tài sản (sổ đỏ, sổ tiết kiệm, đăng ký xe…).
2. Nộp hồ sơ tại tổ chức hành nghề công chứng — nên chọn nơi có bất động sản nếu di sản là nhà đất, để thuận tiện xác minh.
3. Niêm yết công khai việc thụ lý trong 15 ngày tại UBND cấp xã nơi thường trú cuối cùng của người để lại di sản (hoặc nơi có bất động sản), theo Điều 44 Nghị định 104/2025/NĐ-CP, nhằm xác minh không có tranh chấp, khiếu nại.
4. Công chứng văn bản phân chia di sản sau khi hết thời hạn niêm yết mà không phát sinh khiếu nại, tranh chấp.
5. Đăng ký sang tên tại cơ quan đăng ký đất đai trong thời hạn quy định (xem mục tiếp theo).

Nhận thừa kế theo di chúc có phải nộp thuế, lệ phí và sang tên đất trong bao lâu?

Người thừa kế thuộc quan hệ trực hệ hoặc vợ chồng được miễn thuế thu nhập cá nhân và miễn lệ phí trước bạ khi nhận di sản; các trường hợp khác phải nộp 10% thuế thu nhập cá nhân trên phần giá trị tài sản vượt 10 triệu đồng và 0,5% lệ phí trước bạ. Sau khi hoàn tất phân chia, phải đăng ký sang tên trong 30 ngày.

Cụ thể, theo Điều 4 Luật Thuế thu nhập cá nhân và Nghị định 10/2022/NĐ-CP, các trường hợp sau được miễn cả thuế thu nhập cá nhân và lệ phí trước bạ khi nhận thừa kế là bất động sản:

• Giữa vợ với chồng;
• Giữa cha đẻ, mẹ đẻ với con đẻ; cha nuôi, mẹ nuôi với con nuôi;
• Giữa cha chồng, mẹ chồng với con dâu; cha vợ, mẹ vợ với con rể;
• Giữa ông nội, bà nội với cháu nội; ông ngoại, bà ngoại với cháu ngoại;
• Giữa anh, chị, em ruột với nhau.

Ngoài các trường hợp trên, người thừa kế phải nộp thuế thu nhập cá nhân bằng 10% giá trị tài sản thừa kế vượt 10 triệu đồng (theo Điều 16 Thông tư 111/2013/TT-BTC) và lệ phí trước bạ 0,5% khi đăng ký sang tên (theo Điều 8 Nghị định 10/2022/NĐ-CP).

Về thời hạn sang tên, theo khoản 3 Điều 133 Luật Đất đai 2024, người sử dụng đất phải đăng ký biến động trong 30 ngày kể từ ngày hoàn tất phân chia di sản, hoặc kể từ ngày bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực nếu phải giải quyết tranh chấp — không tính từ ngày người để lại di sản qua đời như nhiều người vẫn nhầm lẫn. Chậm đăng ký có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định hiện hành, vì vậy nên chủ động thực hiện sớm ngay sau khi có văn bản phân chia di sản.

Thừa kế theo di chúc bị tranh chấp thì xử lý thế nào?

Khi có tranh chấp về thừa kế theo di chúc — ví dụ nghi ngờ di chúc giả mạo, người lập di chúc không minh mẫn, hoặc người thừa kế không đồng ý với cách phân chia — các bên có thể tự thương lượng, hòa giải hoặc khởi kiện ra Tòa án trong thời hiệu pháp luật quy định.

Thời hiệu khởi kiện thừa kế theo di chúc là bao lâu?

Theo Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản, tính từ thời điểm mở thừa kế. Hết thời hạn này, di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản đó.

Ngoài ra, thời hiệu để người thừa kế yêu cầu xác nhận quyền thừa kế của mình hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác là 10 năm; thời hiệu để người có quyền yêu cầu người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết để lại (ví dụ chủ nợ) là 03 năm, kể từ thời điểm mở thừa kế.

Ví dụ: ông B qua đời năm 2015, để lại một căn nhà nhưng chưa ai đứng ra làm thủ tục phân chia. Đến năm 2026, các con ông B vẫn còn quyền yêu cầu chia thừa kế, vì mới 11 năm trôi qua — chưa hết thời hiệu 30 năm áp dụng cho bất động sản.

Tranh chấp thừa kế theo di chúc giải quyết tại tòa nào?

Từ ngày 01/7/2025, tranh chấp về thừa kế thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án nhân dân khu vực — đơn vị thay thế Tòa án nhân dân cấp huyện trước đây, theo Nghị quyết 81/2025/UBTVQH15 và Bộ luật Tố tụng Dân sự đã được sửa đổi bởi Luật 85/2025/QH15.

Nếu di sản tranh chấp là bất động sản, chỉ Tòa án nhân dân khu vực nơi có bất động sản mới có thẩm quyền giải quyết. Người khởi kiện cần chuẩn bị đơn khởi kiện kèm theo các chứng cứ liên quan (di chúc, giấy tờ về tài sản, giấy tờ chứng minh quan hệ nhân thân…) để nộp tại Tòa án có thẩm quyền.

Câu hỏi thường gặp

Kết luận

Thừa kế theo di chúc là cách chủ động, hiệu quả để người có tài sản định đoạt di sản theo đúng nguyện vọng, đồng thời hạn chế tranh chấp cho người thân sau này — với điều kiện di chúc được lập đúng hình thức, đúng nội dung theo Bộ luật Dân sự 2015 và cập nhật đầy đủ các quy định mới về công chứng, đăng ký sang tên, thời hiệu áp dụng từ 2025-2026. Dù bạn đang cân nhắc lập di chúc, thực hiện thủ tục phân chia di sản hay gặp vướng mắc về tranh chấp thừa kế, việc nắm rõ và cập nhật đúng quy định sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của bạn và người thân một cách tốt nhất.